Kupować czy kupywać – jak jest poprawnie?

Poprawna forma to „kupować”. Wyraz „kupywać” jest błędem językowym, choć pojawia się w gwarach, między innymi na Mazowszu. W dalszej części wyjaśniamy, skąd bierze się ten problem i jak poprawnie odmieniać czasownik w czasie przeszłym.

Kupować czy kupywać – która forma jest poprawna?

Jedyne poprawne brzmienie bezokolicznika to kupować. Forma „kupywać” nie występuje w słownikach języka polskiego i jest uznawana za błąd. Pojawia się głównie w mowie potocznej oraz w gwarach, między innymi na Mazowszu.

Podstawowy bezokolicznik łączy się wyłącznie z cząstką -ować. Od przedrostkowych czasowników dokonanych zakończonych na -ić tworzy się natomiast formy niedokonane z -ywać.

Opisywany czasownik ma aspekt niedokonany i odpowiada dokonanemu „kupić”. Oznacza nabywanie czegoś za pieniądze, a w tekstach sportowych także pozyskiwanie zawodnika z innego klubu. Potocznie używa się go również na określenie akceptacji czegoś lub dania się oszukać, na przykład w wyrażeniu „kupić kota w worku”.

Co na to słowniki poprawnej polszczyzny?

Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN pod redakcją A. Markowskiego jednoznacznie podaje tylko formę kupować. Wcześniejsze opracowania normatywne także traktowały ten wyraz jako wyjątek. Już Stanisław Szober w Słowniku poprawnej polszczyzny z 1938 roku przestrzegał przed mieszaniem postaci „kupić – kupować” z formami zakupywać, odkupywać i wykupywać.

Potwierdzają to teksty popularyzatorskie, między innymi artykuły Izy Matusiak-Kempy oraz Patryka Srokowskiego z cyklu Zapasy Językowe z 2024 roku. Ich zdaniem „kupywać” to postać błędna w normie języka ogólnego.

Co oznacza czasownik kupować?

Podstawowe znaczenie to dokonywanie zakupów, czyli nabywanie rzeczy za określoną sumę pieniędzy. W kontekście sportowym mowa o pozyskiwaniu zawodnika z innego klubu. W użyciu potocznym pojawia się też znaczenie przenośne – zaakceptowanie czegoś lub uwierzenie w coś, co okazuje się nieprawdą.

Dlaczego forma kupywać w ogóle powstała?

Wynika to z analogii do wielu czasowników niedokonanych tworzonych od przedrostkowych form dokonanych zakończonych na -ić. Mamy pary zakupić – zakupywać, przekupić – przekupywać, dokupić – dokupywać oraz odkupić – odkupywać. Gdy użytkownik języka stosuje ten wzorzec do czasownika bez przedrostka, może utworzyć „kupywać”. To jednak błędne, ponieważ podstawowy czasownik „kupić” ma w języku ogólnym niedokonaną formę z przyrostkiem -ować, a nie z -ywać.

Dlaczego forma kupywać bywa myląca?

Język polski bywa niekonsekwentny. Cząstka -ować w tym bezokoliczniku jest nietypowa, ponieważ od większości czasowników jednokrotnych zakończonych na -ić tworzy się formy z -ywać. Ta reguła derywacji -ić → -ywać działa na przykład w parach dokupić – dokupywać, skupić – skupywać, rozkupić – rozkupywać oraz obkupić się – obkupywać się.

Właśnie ta prawidłowość sprawia, że wiele osób mylnie tworzy „kupywać” przez analogię. Nie pomaga też obecność rzeczowników odsłownych, takich jak zakupywanie, odkupywanie, wykupywanie, dokupywanie, skupywanie, przekupywanie, rozkupywanie, obkupywanie się czy podkupywanie. Wszystkie zawierają przyrostek -yw-, mimo że czasownik podstawowy pozostaje z -ować.

Warto zatem zapamiętać, że czasownik podstawowy łączy się wyłącznie z cząstką -ować. Dopiero czasowniki przedrostkowe o zakończeniu -ić tworzą formy niedokonane z przyrostkiem -ywać, choć i tu pojawiają się warianty potoczne.

Jak poprawnie odmieniać czasownik kupować?

Odmiana w czasie przeszłym bywa źródłem wielu pomyłek. Niepoprawne są formy takie jak „kupywali” czy „kupywaliśmy”, które czasem pojawiają się w mowie. Wzorcowe brzmienie zawsze zachowuje temat kupowa-.

Jak wygląda odmiana w czasie przeszłym?

Poprawne formy czasu przeszłego przedstawia poniższe zestawienie:

Jakie błędy pojawiają się najczęściej?

W codziennej mowie można usłyszeć między innymi następujące niepoprawne warianty:

• kupywać zamiast kupować,
• kupywałem zamiast kupowałem,
• kupywałam zamiast kupowałam,
• kupywaliśmy zamiast kupowaliśmy.

Każdą z tych form należy zastąpić wersją z tematem kupowa-. To pozwala zachować normę języka ogólnego.

Jak wygląda poprawne użycie czasowników pokrewnych?

W tym miejscu trzeba oddzielić czasownik podstawowy od form przedrostkowych. Podstawowa para to kupić – kupować. Natomiast w przypadku czasowników z przedrostkami dominuje przyrostek -ywać: dokupić – dokupywać, podkupić – podkupywać, przekupić – przekupywać, rozkupić – rozkupywać, obkupić się – obkupywać się, skupić – skupywać, zakupić – zakupywać, odkupić – odkupywać oraz wykupić – wykupywać.

Niektóre z tych czasowników mają też warianty zakończone na -ować, ale są uznawane za potoczne. Dotyczy to na przykład form dokupować, skupować, wykupować, zakupować, odkupować, rozkupować, podkupować czy obkupować się. Witold Doroszewski w Słowniku poprawnej polszczyzny PWN z 1973 roku wskazywał, że od dokupić i skupić możliwe są formy oboczne dokupywać albo dokupować oraz skupywać albo skupować. W tekstach starannych lepiej wybierać warianty z -ywać.

Odrębną parę tworzą czasowniki okupić i okupywać w znaczeniu „przypłacić coś czymś, osiągnąć coś znacznym kosztem”. To nie to samo co okupować w znaczeniu „zajmować coś”, powiązane z rzeczownikiem okupacja, czyli bezprawnym zajęciem jakiegoś miejsca. Tu również łatwo o pomyłkę, dlatego warto zwracać uwagę na kontekst.

Jakie inne błędy językowe warto znać?

Błąd „kupywać” to tylko jeden z wielu przykładów niepoprawnych form, które pojawiają się w codziennej mowie. Zamiast nich stosuje się następujące warianty:

• wziąść – poprawnie: wziąć,
• poszłem – poprawnie: poszedłem,
• swetr – poprawnie: sweter,
• szedli – poprawnie: szli,
• waszy – poprawnie: wasz,
• naszy – poprawnie: nasz,
• dobrzejszy – poprawnie: lepszy,
• źlejszy – poprawnie: gorszy,
• wzięłem – poprawnie: wziąłem,
• wogle – poprawnie: w ogóle,
• doszłem – poprawnie: doszedłem.

W razie wątpliwości warto sięgnąć do słownika poprawnej polszczyzny. To pozwala uniknąć błędów w tekstach oficjalnych, szkolnych i zawodowych.